کلید واژه: زلف
کلید واژه: زلف
به نام خدا
سلام
امروز می خواهیم راجع به ریشه [ ز ل ف ] صحبت کنیم و کلید واژه ما عبارتست از:
زلف
معنای اصلی این ریشه، پیش آمدن و مقدم شدن و نزدیک شدن در مرتبه بالاست؛ خواه نزدیکی زمانی و مکانی باشد یا منزلتی و یا وسیله و مقدمات نزدیکی.
از معنای قرب و اتصال دو ناحیه؛ نزدیکی مکانی، مرز میان دو محیط و مرحله میانی در سیر به دست می آید؛ و چون کنار یا مرز معمولا باریک و دراز است، معنای دیگر این ریشه کناره، لبه، باریکه و تنگه است؛ مثل زُلف یا مویی که کنار صورت قرار گرفته و مرز صورت را تشکیل می دهد.
العُقْبَةُ الزَّلوف به راه باریک و دراز گفته می شود.
این مرز و کنار گاهی وقتها از حد و اندازه خارج شده به صورت افزون شدن یا ایجاد مزاحمت است [مثل کلمه عُدْوَة که به معنای طرف و کنار است و از تعدّی گرفته شده است]
تَزْلیف در کلام به معنای افزونی در سخن گفتن و مبالغه و اغراق در کلام است [دراز کردن کلام مثل مو]
تَزَلُّف به معنای نزدیک شدن و پیش آمدن، تملّق کردن و چاپلوسی کردن است، چون تملّق نیز نوعی نزدیکی ظاهری و ساختگی برای جلب منفعت و پیش بردن کاری است.
زُلْف، زُلْفَة و زُلفیٰ به معنی نزدیکی و تقرّب و نیز منزلت و جایگاه هستند. جمع آنها می شود زُلَف.
نکته:
در زبان فارسی نیز برای بیان ارج و قرب از واژه های "سر" و "تاج سر" استفاده می شود مثل عبارات: "روی سرم جا داری" یا "تاج سرمی" و به کاکل در بعضی موارد، تاج هم گفته می شود.
★پس زلف، نوعی قرب با درجه بالا (نزدیک اتصال) و در مرتبه بالا (نزدیک سر) است مثل وقتی که با کسی رو در رو یا چشم در چشم گفتگو می کنیم.
مَزْلَفَة (مثل مدرسه) اسم مکان بوده به سرزمین های نزدیک به آبادانی، مرز میان آبادی و بیابان یا مرز میان خشکی و دریا [ساحل] گفته می شود.
جمع آن مَزالِف بوده به معنای پله ها، مکانهای مرتفع، منازل ترقی و مراتب قرب است.
این ریشه در قرآن کریم به معنی مطلق نزدیک شدن و نیز به معنی تقرب و منزلت آمده است
وَإِذَا ٱلْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ
معنای این آیه این است که بهشت نزدیک شده است، در حالی که در مرتبهای بلند بالاتر از جایگاه آنان قرار دارد.[گویا بهشت از شدت نزدیکی مانند زلف، در پیش رو یا بیخ گوششان قرار گرفته است]
مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى
در این آیه بیان می دارد که بت پرستان، پرستش بتها را وسیله ای برای رسیدن به مرتبهای بلند یا نزدیک تر شدن به خداوند قرار داده اند.
فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا
یعنی وقتی کافران وعده خداوند را بالای سر و احاطهکننده بر خود دیدند [عذاب را بسیار نزدیک و رو در روی خود دیدند] چهرههایشان سیاه شد.
وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الْآخَرِينَ وَأَنْجَيْنَا مُوسَى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ
یعنی ما آنها را به مقام و مرتبهای نزدیک به مسیر موسى در دریا رساندیم، سپس دیگران را غرق کردیم.
زُلْفَة به واحد کوچکی از زمان که به واحد بعدی نزدیک و متصل می شود، گفته می شود و در مورد شب به معنی پاره ای از شب یا جاییکه شب به روز متصل می شود، است.جمع آن می شود زُلَف.
کاربرد این واژه در ادبیات عرب برای نشان دادن گذر آرام شب و روز یا چیزی که به تدریج و مرحله مرحله اتفاق می افتد، می باشد.
زُلَفُ الَّیْلِ معمولا به ساعات آغازین شب گفته می شود که تاریکی به تدریج از اطراف نزدیک می شود و روی هم جمع و متراکم می شود.بنابراین معنای دیگر این ریشه اجتماع است.
در قرآن کریم برای بیان اوقات شرعی علاوه بر زلف، تعابیر دیگری نیز به کار رفته است، مثلا برای بیان سپیده دم از "خیط ابیض" در مقابل "خیط اسود" استفاده شده که در آن، فجر صادق و تاریکی شب به دو ریسمان سفید و سیاه به هم پیوسته و ممتد تشبیه شده اند.
در زبان فارسی نیز "فجر کاذب" به دم گرگ 
تشبیه شده است که به صورت روشنایی مختصری عمود بر خط افق است یا "هوای گرگ و میش" 
که در آن، هوا نه کاملا تاریک است و نه کاملا روشن به طوریکه تشخیص اشیاء در آن سخت بوده و گرگ از میش تشخیص داده نمی شود؛ مانند دقایقی قبل از طلوع آفتاب و دقایقی پس از غروب آفتاب.
وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ
«طرفی النهار» یعنی اطراف روز [یا صبح و عصر] که ابتدا و پایان فعالیت روزمره است؛ و «زلف من الليل» یعنی اطراف شب و پاره هایی از شب که متصل و نزدیک به روز بوده که می تواند در آغاز 
یا پایان 
شب باشد که معمولا عبادت در این اوقات صورت می گیرد.
نکته:
در آیه فوق، خداوند متعال امر به عبادت و نماز به طور کلی و در طول شبانه روز کرده و به نماز جداگانه ای به طور خاص اشاره نکرده است؛ ولی به نظر اکثر مفسران، منظور از "زلف من اللیل" ساعات آغازین شب و نماز مغرب و عشا بوده و آیه اشاره به نمازهای واجب یومیه دارد.
اِزْدِلاف مصدر از باب افتعال بوده و اصل آن اِزْتِلاف بوده که طبق قواعد عربی و برای روانی کلمه "ت" تبدیل به "د" گردیده است؛ به معنی نزدیک شدن و گرد آمدن.
مُزْدَلِف بر وزن مُفْتَعِل اسم فاعلی از این باب است به معنای "کسی که نزدیک می شود" و اصل آن مُزْتَلِف بوده است که با افزودن "ة "به آخر آن می شود مزدلفه که نام مکانی است.
مُزْدَلِفه که جزئی از مشعرالحرام است وادى طویلى است میان «عرفات» و «مِنا» که حاجیان باید شب عید قربان را در آنجا بمانند و زمان وقوف شرعی در آن از طلوع فجر تا طلوع آفتاب روز دهم ذیالحجه (عید قربان) است و وقوف در آن از ارکان حج است.
نکته جالب: مشعر و مزدلفه هر دو از مو [ شِعر و زُلف] گرفته شده اند!
لَیْلَةُ الْمُزْدَلِفَة شبی است که حاجیان بعد از عرفات به سرزمین منی حرکت می کنند و به آن موقعیت نزدیک می شوند.
در وجه تسمیه مزدلفه تعابیر مختلفی ذکر شده است:
چون مردم در این مکان به خداوند تقرب پیدا میکنند و به منا و مکه یا حرم نزدیک می شوند [مزدلفه حد حرم بوده و به همین دلیل مشعرالحرام نامیده می شود]
زیرا تمامی حجاج در شب دهم ذی حجه در این مکان اجتماع کرده و به هم نزدیک میشوند و اِزدلاف به معنی اجتماع یا ازدحام است.
مردم در زُلْفَة [نزدیکی شب یا پاره ای از شب] به آنجا می روند.
جبرئيل در ادامه تعليم مناسك حج به ابراهيم عليه السلام به ايشان فرمود:به مشعر نزديك شو: يا إبْراهِيمَ اِزْدَلِفْ إلَي الْمَشْعَرِالْحَرامِ...
اِزْلاف مصدر از باب اِفعال بوده به معنای نزدیک کردن است.
نکته:
زُلف در فارسی میانه به موهایی که به صورت پیچیده و در همریخته به جلو 
میآید و بر پیشانی می افتد یا در دو طرف بنا گوش قرار می گیرد، گفته می شود [جلو آمده، پیشِ رو، کنار صورت] و با معنای این ریشه هماهنگی دارد [کنار و پیش رو از نظر نزدیکی و بلندی، بالای سر از نظر بلندی مرتبه، سیاه از نظر تاریکی و سیاهی شب، حلقه و فر از نظر جمع شدن و اجتماع] ولی زلف به این معنا در زبان عربی وجود ندارد.
«زَلَفه/ زِلْفَه» در عربی به معنای گوشماهی 
صدف مروارید، و «زُلفین» به معنای حلقه ی در، یا زنجیر
است.
از همین ریشه «زُلفه» به معنای پارهای از شب 
در عربی پدید آمده که احتمالا به آمدن پیاپی ساعتهای شب یا حلقههای زنجیر اشاره میکند [حلقه زمان]
از این ریشه همچنین اشیاء حلقوی پر آب مثل چاه [حلقه چاه] و حوض و آبگیر و آینه را داریم که آب و آینه، نماد روشنایی و درخشندگی و جلوه گری مثل روز و چهره، و حلقه دور آنها نماد تاریکی و پوشانندگی مثل شب و زلف هستند.
از این تعابیر در زبان پارسی وامگیری شده و «زلف» به معنای موی سیاه و بلند را نتیجه داده است. «مُزَلّف» (خودآرا، سوسول، کاکلی، فُکُل دار) و «زُلفیه» (اسم دختر) مشتقهایی از این کلمه در پارسی هستند.
و نیز «زُرّوف» (موی فر) «زَرْفَن» (فر زدن مو، حلقه کردن)، «زُرْفِیْن» (حلقهی در، سرستون با تزئینات حلقوی) شبیه این ریشه در زبان پارسی است.
خلاصه و جمع بندی:
ریشهی [ز ل ف] از مفهومی واحد سرچشمه میگیرد و آن قُرب همراه با رفعت و اتصال است.
از این اصل، شاخههایی چون منزلت، مرز، نزدیکی مکانی، تملق و اجتماع منشعب میشوند.
در قرآن کریم، این ریشه غالباً بر نزدیکی مکانی یا معنوی به خداوند و پاداش اخروی دلالت دارد.
و حالا می پردازیم به مثالهای قرآنی این ریشه:
زُلْفیٰ: قرب و منزلت
مثال: وَإِنَّ لَهُ عِندَنَا لَزُلْفَىٰ وَحُسْنَ مَـَٔابٍ: بىترديد او نزد ما تقرب و منزلتى بلند و سرانجامى نيكو دارد.
مثال: مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَآ إِلَى ٱللَّهِ زُلْفَىٰٓ: اينها را نمىپرستيم مگر بخاطر اينكه ما را به خداوند نزدیک کنند قرب و منزلتی
زُلْفَة: نزدیک، جمع آن می شود زُلَف
مثال: فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِيٓـَٔتْ وُجُوهُ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا: و چون عذاب الهى را پیشِ رو ببينند چهرههاى كافران زشت و سياه گردد
مثال: وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَٰلِكَ ذِكْرَىٰ لِلذَّاكِرِينَ: و نماز را در دو طرف روز [صبح و عصر] و نزدیکیهای شب بپادار [زيرا] بدرستى كه كارهاى نيكو [همچون نماز] بدىها را محو مىكند، اين [فرمان] تذكّرى است براى اهل ذكر
اِزْلاف: نزدیک آوردن
مثال: وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ ٱلْأٓخَرِينَ: و ديگران [لشكر فرعون] را نيز به دريا نزديك ساختيم
مثال: وَإِذَا ٱلْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ: و آنگاه كه بهشت [براى اهلش] پیش آورده شود.
تبصره:
ریشه [ا ز ف] نیز شباهت به ریشه [ز ل ف] داشته، به معنای نزدیکی و شتاب است و بیشتر در مورد زمان به کار می رود.
معنای اصلی این ریشه، نزدیک شدن اجزای دور از هم یا اضلاع یک چیز است، بهطوری که فاصله میان آنها تنگ شود.
از مصادیق این ریشه می توان به موارد زیر اشاره کرد:
● فرد کوتاه قد و خمیده که اجزای بدن او به هم نزدیک اند.● جمعیتی که به یکدیگر نزدیک شدهاند.● جای تنگ و محدود.● التیام و به هم رسیدن اضلاع زخم.● نزدیکی کنارهها و گوشههای یک مکان.● پاهای نزدیک هم.● نزدیک شدن زمان یا تنگی وقت
√ معنای ضمنی این ریشه، شتاب و عجله است که به معنای کاهش فاصله زمانی و ضیق وقت است.
فعل ثلاثی مجرد این ریشه نیز به معنای آمدن، نزدیک شدن و سر رسیدن زمان است.
اَزَفْ: اسم و صفت از این ریشه بوده به معنای تنگی، بدی زندگانی (زندگی تنگ و محدود) و نزدیک است.
آزِف اسم فاعلی از این ریشه بوده به معنای نزدیک و نزدیک شونده، شتابنده و مستعجل است و به کسی گفته می شود که عجله دارد و حرکت و کاری که انجام می دهد پشت سر هم و در زمان کوتاه است.مونث آن می شود آزِفَة.
آزِفَة یکی از اسامی قیامت است. [مثل عاجِلَة که از اسامی دنیاست]
أَزِفَتِ ٱلْأٓزِفَةُ:
بیانگر نزدیک شدن حادثه قیامت است.
[استفاده از زمان گذشته در «أَزِفَت» نشاندهنده قطعی بودن حادثه است.حرف «تاء» تأنیث در «الآزفة» برای مبالغه و شدت به کار رفته گویی حوادثِ پی در پی و دردناک را دنبال میکند]
کاربرد این ریشه در آیه، بیانگر اضطرار و فشار زمانی نزدیک و شدت و شتاب حوادث قیامت است.
و حالا می پردازیم به مثالهای قرآنی این ریشه:
آزِفَة: نزدیک شونده، قیامت
مثال: وَأَنذِرْهُمْ يَوْمَ ٱلْأٓزِفَةِ إِذِ ٱلْقُلُوبُ لَدَى ٱلْحَنَاجِرِ: و (اى رسول) امت را از روز نزديك (قيامت) بترسان كه (از هول و ترس) آن روز جانها به گلو مىرسد.
اَزِفَ: نزدیک شدن.
مثال: أَزِفَتِ ٱلْأٓزِفَةُ: نزدیک شدنی (قيامت) نزديك شد.